Ho là một phản xạ bảo vệ của cơ thể nhằm loại bỏ chất nhầy, dị vật hoặc các yếu tố kích thích ra khỏi đường hô hấp. Tuy nhiên, khi ho xuất hiện liên tục, đặc biệt là ho khan, ho do kích ứng hoặc ho làm ảnh hưởng đến giấc ngủ và sinh hoạt, thuốc giảm ho có thể được sử dụng để kiểm soát triệu chứng.
Trong số các nhóm thuốc điều trị ho, thuốc ức chế phản xạ ho là nhóm tác động trực tiếp hơn đến cơ chế gây ra cơn ho. Một số hoạt chất thường được nhắc đến gồm Dextromethorphan, Codein và Benzonatate. Ngoài ra, một số thuốc khác như thuốc kháng histamin hoặc thuốc phối hợp cũng có thể làm giảm ho tùy theo nguyên nhân.
1. Dextromethorphan – thuốc thường dùng để giảm ho khan
Dextromethorphan là một hoạt chất giảm ho được sử dụng khá phổ biến, đặc biệt trong trường hợp ho khan, ho do kích thích hoặc ho không kèm nhiều đờm.
Thuốc tác động lên trung tâm kiểm soát phản xạ ho ở hệ thần kinh trung ương, từ đó làm giảm tần suất và mức độ của các cơn ho. Vì vậy, Dextromethorphan thường phù hợp hơn với tình trạng ho khan thay vì ho có nhiều đờm cần được tống xuất khỏi đường hô hấp.
Dextromethorphan có thể được bào chế dưới nhiều dạng như:
- Siro.
- Viên nang hoặc viên nén.
- Dung dịch uống.
- Một số chế phẩm phối hợp nhiều hoạt chất.
Thuốc có thể được sử dụng trong trường hợp ho do cảm lạnh, kích ứng đường hô hấp hoặc một số dạng ho mạn tính không có đờm.
Một số phản ứng không mong muốn có thể gặp gồm buồn ngủ, mệt mỏi, buồn nôn, chóng mặt hoặc tim đập nhanh. Không nên tự ý sử dụng cho trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ dưới độ tuổi được khuyến cáo trên từng sản phẩm.
Điểm cần nhớ: Dextromethorphan chủ yếu giúp ức chế phản xạ ho, chứ không có tác dụng làm tiêu đờm. Do đó, không nên xem thuốc này như thuốc long đờm.
2. Codein – thuốc giảm ho có tác dụng mạnh hơn nhưng cần thận trọng
Codein cũng có khả năng ức chế trung tâm ho và làm giảm phản xạ ho. Tuy nhiên, đây là hoạt chất thuộc nhóm opioid và có nguy cơ gây buồn ngủ, lệ thuộc và nghiện thuốc.
Vì những đặc tính này, Codein không phải lựa chọn phù hợp để tự ý sử dụng khi bị ho thông thường. Việc dùng thuốc cần tuân thủ chỉ định của bác sĩ, đặc biệt về đối tượng sử dụng, liều lượng và thời gian điều trị.
Người dùng Codein có thể gặp:
- Buồn ngủ, ngủ gà.
- Chóng mặt.
- Giảm khả năng tập trung.
- Táo bón.
- Buồn nôn.
- Trong trường hợp nghiêm trọng có thể gây ức chế hô hấp.
Do có thể ảnh hưởng đến khả năng tỉnh táo, người sử dụng Codein không nên lái xe hoặc vận hành máy móc sau khi dùng thuốc.
Trẻ em không nên tự ý sử dụng thuốc chứa Codein. Đặc biệt, việc sử dụng ở trẻ nhỏ có thể tiềm ẩn nguy cơ gây buồn ngủ quá mức và suy giảm hô hấp.
3. Benzonatate – làm giảm phản xạ ho bằng cách gây tê đường hô hấp
Benzonatate là thuốc chống ho được sử dụng theo đơn ở một số quốc gia. Cơ chế của thuốc khác với Dextromethorphan: Benzonatate có tác dụng làm giảm sự kích thích tại các thụ thể cảm giác ở đường hô hấp, từ đó làm suy giảm phản xạ ho.
Thuốc thường được bào chế dưới dạng viên nang.
Benzonatate có thể được bác sĩ cân nhắc khi người bệnh bị ho gây khó chịu hoặc ảnh hưởng đến sinh hoạt. Tuy nhiên, thuốc cần được sử dụng đúng hướng dẫn.
Một điểm đặc biệt quan trọng là không được nhai hoặc nghiền viên Benzonatate vì thuốc có thể gây tê vùng miệng, họng và làm tăng nguy cơ sặc hoặc các phản ứng bất lợi khác.
Thuốc không nên tự ý dùng cho trẻ nhỏ. Việc sử dụng ở trẻ em phải căn cứ vào độ tuổi và chỉ định của nhân viên y tế.
4. Thuốc kháng histamin có thể hỗ trợ giảm ho trong một số trường hợp
Một số thuốc kháng histamin như Chlorpheniramine hoặc Clemastine có thể giúp giảm ho khi nguyên nhân liên quan đến dị ứng, chảy dịch mũi sau hoặc kích ứng vùng hầu họng.
Nhóm thuốc này không phải thuốc ức chế ho trực tiếp theo cùng cơ chế với Dextromethorphan. Tác dụng giảm ho chủ yếu đến từ việc kiểm soát tình trạng dị ứng, giảm tiết dịch và hạn chế kích thích gây ho.
Một số thuốc kháng histamin có thể gây buồn ngủ, vì vậy người sử dụng cần thận trọng khi lái xe hoặc thực hiện công việc đòi hỏi sự tỉnh táo.
Trong trường hợp ho đi kèm nghẹt mũi hoặc chảy nước mũi, một số chế phẩm có thể kết hợp thuốc kháng histamin với thuốc thông mũi như Pseudoephedrine. Tuy nhiên, việc lựa chọn cần dựa trên triệu chứng và tình trạng sức khỏe của từng người.
5. Thuốc phối hợp Dextromethorphan và Guaifenesin
Một số thuốc ho trên thị trường kết hợp nhiều hoạt chất nhằm xử lý đồng thời nhiều triệu chứng.
Ví dụ, Dextromethorphan có tác dụng giảm phản xạ ho, trong khi Guaifenesin là thuốc long đờm, giúp làm loãng chất nhầy để người bệnh dễ khạc đờm hơn.
Nhóm thuốc phối hợp này có thể được cân nhắc khi người bệnh có nhiều triệu chứng hô hấp cùng lúc. Một số sản phẩm còn bổ sung thành phần giúp giảm nghẹt mũi, sổ mũi hoặc các triệu chứng cảm lạnh.
Tuy nhiên, không nên sử dụng đồng thời nhiều loại thuốc cảm, thuốc ho khác nhau nếu chúng có cùng hoạt chất. Điều này có thể dẫn đến dùng trùng thành phần và tăng nguy cơ quá liều.
6. Thuốc long đờm không phải thuốc ức chế cơn ho
Một điểm rất dễ nhầm lẫn là thuốc long đờm và thuốc ức chế ho có mục đích khác nhau.
Các thuốc như Guaifenesin có tác dụng làm loãng chất nhầy, giúp đờm dễ được đưa ra ngoài khi ho. Vì vậy, chúng thường được sử dụng khi người bệnh ho có đờm.
Tương tự, Bromhexine cũng thuộc nhóm thuốc giúp thay đổi tính chất của chất nhầy, hỗ trợ quá trình tống xuất đờm.
Do đó:
- Dextromethorphan, Codein, Benzonatate: chủ yếu nhằm giảm hoặc ức chế phản xạ ho.
- Guaifenesin, Bromhexine: chủ yếu hỗ trợ làm loãng và loại bỏ đờm.
- Thuốc kháng histamin: có thể giúp giảm ho khi ho liên quan đến dị ứng hoặc chảy dịch mũi sau.
- Thuốc giãn phế quản dạng hít: được bác sĩ cân nhắc khi ho đi kèm khò khè hoặc co thắt phế quản do các bệnh lý như hen hoặc COPD.
7. Thuốc ức chế ho nên dùng khi nào?
Thuốc ức chế ho thường có ý nghĩa hơn trong trường hợp ho khan, ho do kích ứng hoặc ho khiến người bệnh mất ngủ, mệt mỏi.
Ngược lại, với ho có nhiều đờm, phản xạ ho đóng vai trò đưa dịch tiết ra khỏi đường hô hấp. Việc tự ý ức chế cơn ho trong tình huống này không phải lúc nào cũng phù hợp.
Vì vậy, trước khi sử dụng thuốc, cần xác định:
- Ho khan hay ho có đờm.
- Ho xuất hiện bao lâu.
- Ho do cảm lạnh, dị ứng hay bệnh lý đường hô hấp.
- Có sốt, khó thở, đau ngực hoặc khò khè hay không.
- Người bệnh là người lớn hay trẻ em.
- Có đang sử dụng thuốc điều trị bệnh khác hay không.
8. Khi nào không nên tự điều trị bằng thuốc giảm ho?
Không nên chỉ dựa vào thuốc giảm ho để che lấp triệu chứng nếu cơn ho kéo dài hoặc có dấu hiệu bất thường.
Cần đi khám khi ho kéo dài, ngày càng nặng hoặc xuất hiện kèm sốt, khó thở, đau ngực, thở khò khè, mệt nhiều, ho ra máu hoặc các triệu chứng đáng lo ngại khác. Đây có thể là biểu hiện của bệnh lý cần được xác định nguyên nhân thay vì chỉ điều trị triệu chứng.
Đặc biệt, trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người mắc bệnh hô hấp mạn tính hoặc đang sử dụng nhiều loại thuốc nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng thuốc giảm ho.
9. Tóm tắt các nhóm thuốc giảm ho
| Nhóm/hoạt chất | Tác dụng chính | Thường phù hợp |
|---|---|---|
| Dextromethorphan | Ức chế phản xạ ho | Ho khan, ho do kích ứng |
| Codein | Ức chế trung tâm ho | Một số trường hợp cần thuốc kê đơn, phải dùng thận trọng |
| Benzonatate | Giảm kích thích thụ thể gây phản xạ ho | Một số trường hợp ho cần điều trị theo chỉ định |
| Chlorpheniramine, Clemastine | Giảm phản ứng dị ứng, hạn chế kích thích gây ho | Ho liên quan dị ứng, chảy dịch mũi sau |
| Guaifenesin | Làm loãng chất nhầy, hỗ trợ khạc đờm | Ho có đờm |
| Bromhexine | Làm thay đổi tính chất dịch nhầy, hỗ trợ tống đờm | Ho có đờm |
| Thuốc phối hợp | Kiểm soát đồng thời nhiều triệu chứng | Ho kèm sổ mũi, nghẹt mũi, đờm hoặc dị ứng tùy sản phẩm |
Kết luận
Nếu câu hỏi là “thuốc nào thực sự có tác dụng ức chế cơn ho?”, những hoạt chất tiêu biểu nhất cần nhắc đến là Dextromethorphan, Codein và Benzonatate. Trong đó, Dextromethorphan thường được biết đến với vai trò kiểm soát ho khan và ho do kích ứng, còn Codein và Benzonatate cần được sử dụng thận trọng, đặc biệt với trẻ em.
Không phải cứ ho là cần dùng thuốc ức chế ho. Việc lựa chọn thuốc nên dựa vào loại ho, nguyên nhân gây ho, độ tuổi và tình trạng sức khỏe. Đặc biệt, ho có đờm cần cân nhắc mục tiêu làm sạch đường thở thay vì chỉ tìm cách ngăn cơn ho.
